door Frank Haveman, auteur | 17 januari 2012, 8:24 in

Optimistisch Materialisme

Het beste strategische vakboek dat ik het afgelopen jaar heb gelezen, was Wij zijn ons brein van Dick Swaab. Hij stelt daarin dat onze persoonlijkheid vrijwel volledig wordt vastgelegd door genetische factoren in combinatie met biochemie die zich al vroeg in de baarmoeder ontwikkelt.

Swaab is wat men noemt een ‘materialist’, en neemt daarbinnen een vrij extreme positie in. Deze stroming reduceert alles tot het standaardmodel van de deeltjesfysica. Zelfs onze geest wordt door de materialist gezien als een product van DNA, biochemie en uiteindelijk dus subatomaire deeltjes bestuurd door natuurkrachten.

Het materialisme heeft altijd veel tegenstanders gehad, en Swaab niet minder. Zijn invulling raakt diepe emoties met gevolgen voor religieuze dogma’s, politieke idealen, industriële belangen en strategisch management. Zo is er de Amerikaanse Droom die de baarmoeder negeert, oproept tot doorzetten en gelooft dat iedereen zichzelf kan kneden tot een charismatisch leider of een Nobelprijswinnaar. En het barst van de goeroes, boeken en cursussen die hiervan profiteren. Er zijn Spiritualisten die onze geest van het lichaam scheiden en naar de hemel willen laten varen. En als je Swaab’s bewijs wel omarmt, is er de angst voor een Oost-Duits regiem dat op basis van fysiologische kenmerken kinderen selecteerde voor bepaalde sporten, het waarschijnlijk injecteerde met een lading biochemische bonussen, en zo winnende schaatsers voortbracht die eigenlijk niet konden schaatsen.

Omdat sommige van deze bezwaren zeer serieus te nemen zijn, beschouwde ik mijzelf altijd als een gematigd materialist. Ik dacht: je kunt en moet mensen geen illusies ontnemen. We zijn en kunnen altijd veel meer dan we denken, en latente karaktertrekken kunnen geactiveerd worden.

Maar Swaab heeft me extremer gemaakt. Merkstatements als ‘en nu zijn we klantvriendelijk’ zou je in zijn visie kunnen vergelijken met een statement als ‘en nu zijn wij geen masculiene autisten’ meer. Tenminste, als klantvriendelijkheid een karaktertrek is dat net als autisme in de baarmoeder en het brein wordt vastgelegd, en mits ze iets met elkaar te maken hebben. Veel merkstrategieën en cursussen worden dan plotseling nogal naïef. Een krantenkop als ‘cultuuromslag bij banken’ gaat dan raar aanvoelen. Je zou dan liever lezen ‘alle bankmannen zijn gisteren vader geworden’. Als mannen vader worden, zakt namelijk hun testosteronspiegel aanzienlijk, en nemen andere hormonen het over die ze zorgzamer maken. Blijkbaar levert de samenwerking tussen masculien en feminien een ander karakter op. Ziedaar de mens.

Swaab perst de oppervlakkigheid uit ons vak en zet aan tot een diepere vorm van materiele zelfreflectie. Dit kan niet anders dan een grote sprong voorwaarts betekenen. Onze geest kan veel gemakkelijker barrières overwinnen als het inziet dat die een fysieke oorzaak hebben. Het verschil van inzicht tussen Johan Cruijff en Louis van Gaal wordt dan een schijngevecht tussen een briljante creatief (milde vorm van chaotische psychose) en een briljante technocraat (milde vorm van autistisme), dat in de baarmoeder is ontstaan. Cruijff zelf zou het misschien het verschil tussen een rechter en een linker hersenhelft noemen, hoewel wetenschappers hierover nog van mening verschillen. In ieder geval lijkt het onwaarschijnlijk dat Swaab zou adviseren één hersenhelft te amputeren. Mede dankzij hem zullen we veel betere strategische modellen krijgen, werkelijk talent zal eerder opbloeien, en de combinatie van de waarde van ieder mens zal veel duidelijker worden.

Lees dat boek dus. Het maakt je tot een optimistisch materialist.

Reacties op dit artikel (9)

Log in of registreer om reacties te posten
Avatar

Bas Weers

(19 januari 2012, 9:17)

Hey Frank,
Heb het boek gelezen en ben niet alleen optimistisch maar ook zeer overtuigd materialist. En dat is niet altijd even makkelijk. Mensen willen namelijk niet horen dat ze niet echt een keuze hebben.

Avatar

Frank Haveman

(19 januari 2012, 11:20)

Ja, dat is een groot dilemma van Swaab. Krijg je nu meer of juist minder keuzevrijheid? Ik denk het laatste. Mensen gaat beter zicht krijgen op wie ze zijn, waarom ze zo zijn, en hoe moeilijk het is om te veranderen. Dat is in mijn ogen het begin van een nieuw tijdperk. We gaan levende materie echt begrijpen en zullen het uiteindelijk, net als dode materie, in allerlei nieuwe richtingen kunnen sturen.

Avatar

Frank Haveman

(19 januari 2012, 11:27)

Moet zijn: ik denk het eerste. Zei de warrige strateeg.

Avatar

Wouter van der Land

(19 januari 2012, 15:19)

Klantvriendelijkheid is gelukkig geen eigenschap van mensen, maar van bedrijven. En die kunnen hun personeel per contract dwingen om de deur open te houden en u te zeggen. Dankzij het contractrecht is de wereld een stuk prettiger om in te leven...

Avatar

Winfried Keers

(20 januari 2012, 9:21)

Het zijn niet alleen genetische factoren en fysiologische kenmerken die (beperkte) bestemmingsmogelijkheden van een mens bepalen. Vanaf de geboorte neemt een mens deel aan een grote diversiteit en complexiteit van menselijke interacties, en dat heeft invloed op het denken en doen van ieder individu. Een mens wordt vanaf de geboorte grotendeels gestuurd en veder gevormd door het toeval. Dat toeval wordt gevormd door de wereld om hen heen, op micro- en macronivea, en de keuzes die zij daar zelf in maken hebben een beperkte invloed. Maar die keuzes zijn er wel degelijk en ze worden ook continu gemaakt. En als een mens een keuze maakt voor bijvoorbeeld een alternatief A dan leidt dat voor hem/haar tot andere toekomstige omstandigheden en toekomstig te maken keuzes dan de keuze voor alternatief B.
De keuzes die een mens maakt zouden best wel eens voor een flink deel kunnen worden bepaald door fysiologische of genetische factoren, de ontwikkelingen om die mens heen zijn dat echter niet. Dus blijft het leven toch nog spannend en onvoorspelbaar.

Avatar

Frank

(23 januari 2012, 9:24)

Ik zou het als vader van een autistische zoon erg op prijs stellen als het woord autist, autisten of autistisch in een juiste context wordt gebruikt en niet om populistisch een punt te maken. De Nederlandse taal is rijk genoeg om hier uit te putten.

Avatar

Frank Haveman

(23 januari 2012, 17:04)

Aan de ene kant begrijp ik uw punt heel goed en spijt het me zeer als ik u onnodig heb gekwetst. Ik had inderdaad andere woorden kunnen (moeten) kiezen. Aan de andere twijfel ik of u de Bepaler van de juistheid van de context bent.

Avatar

Xander van den Dwinne

(25 januari 2012, 13:49)

Wat een ambivalentie. Je zou bijna denken dat Frank Haveman de vader is van een autistische zoon (zie de namen onder de laatste twee reacties hierboven).

Terugkomend op Havemans aansprekende column. Enige nuancering op de modegril 'Swaab' zou op zijn plaats zijn geweest. Recente inzichten in de epigenetica en hersenplasticiteit leren ons dat onze hersenen eerder ter wereld komen als superveranderlijke leerfabrieken dan als kant-en-klaar pakket. Bij ratten is ondertussen meerdere malen aangetoond dat wanneer je een meisjesrat precies zo behandelt als een jongensrat, er later in haar brein ook mannelijke hersenstructuren te zien zijn.

Wat voor betekenis hebben deze inzichten op de rol van man en vrouw binnen bijvoorbeeld strategisch management en merkbeleving?

Avatar

Frank Haveman

(25 januari 2012, 21:25)

Hoewel plasticiteit en externe maakbaarheid inderdaad steeds tegen Swaab worden gebruikt, heb je misschien ook in NRC gelezen dat hij alle kritiek van tafel veegt, inclusief dat man/vrouw voorbeeld.
Er zijn ook wetenschappers die aantonen dat je IQ helemaal niet vastligt en 3 punten kan toenemen. Alsof dat een wezenlijk verschil maakt.

Blijf op de hoogte
Handboek Online Marketing
Praktische lessen om een expert te worden
Whitepapers