Welke positionering kies je tegenover een krankzinnige communicator?

Deze week is de wereldtop bij elkaar in Davos. Tijdens het World Economic Forum wordt gezocht naar het beste antwoord op de dreigende taal van Donald Trump. Welke positionering kies je tegenover een krankzinnige communicator? De Canadese premier Mark Carney zet de toon. Niet tegenmacht, maar tegenwicht is het medicijn.

De wereldorde kantelt. Waar de Verenigde Staten decennialang de vanzelfsprekende hoeder van Europa waren, lijkt dat inmiddels verleden tijd. De politieke stormen in Amerika, de hernieuwde binnenwaartse blik en de terugkeer van Trump leiden de laatste weken tot een schok onder wereldleiders: wat is het antwoord op Trump?

De Amerikaanse president ontregelt, alles om zijn uitvoerende macht te vergroten. Hij tart regels, eist Groenland op, liegt en bedriegt, schoffeert instituties en ondermijnt de internationale rechtsorde. Hij kent louter de taal van koop en verkoop. Alles om zijn macht te vergroten. Trump is bij uitstek een performatieve populist. Voor hem draait politiek niet om bestuur, maar om theater. Taal gaat voor hem niet over de waarheid, maar om dominantie. Het gaat hem niet om overtuigen, maar om overrulen: hij creëert ruis om regie te behouden.
Zijn kracht zit in ontwrichting als methode: het voortdurend verschuiven van normen en frames waardoor tegenstanders in verwarring raken of zichzelf verliezen in tegenreacties. De Amerikaanse retorica Jennifer Mercieca noemde dat treffend upsetting by design: ontregeling niet als bijeffect, maar als bewuste strategie om aandacht en macht te monopoliseren. Voor Trump is Europa geen bondgenoot, maar een speelveld, een toneel voor macht in plaats van moraal. Het gaat hem niet om zijn daden, maar om de aandacht. Interessant om hier vanuit communicatiestrategisch perspectief naar te kijken.

Allereerst: er zijn vele argumenten om afstand van Trump te nemen. If you argue with a fool, there are two, zeggen de cynici. Liever afstand dan besmetting, is hun idee. Er is geen win-win, dus allemaal de loopgraven in. Of, in andere woorden: never wrestle with a pig – you get dirty, and the pig likes it. Het is het scenario van het debat: de strijd aangaan met dezelfde wapens, Trump overstemmen in zijn eigen taal van conflict, transactie en prestige. Dat voelt daadkrachtig, maar het is symmetrisch geweld. Wie vecht om te winnen, verliest gemakkelijk het zicht op wat het verdedigen waard is.

Aan de andere kant staan de voorstanders van dialoog. Zij wijzen erop dat wie zich afsluit, invloed verliest en met die invloed ook zijn morele oriëntatie. Diplomatie wordt door hen niet gezien als zwakte, maar als zelfbeheersing. Als je niet aan tafel zit, sta je op het menu. Hun scenario is dat van verbinding: vasthouden aan gesprek, ook met wie niet luistert. Het is logisch, maar de vraag is wanneer dit ophoudt. Want dialoog zonder grenzen kan ontaarden in naïviteit, in praten om het praten, terwijl ondertussen de verhoudingen verschuiven. Anders gezegd: wie te graag luistert, vergeet soms te leiden.

In het Zwitserse bergdorp Davos, waar meer dan drieduizend leiders en denkers elkaar deze week ontmoeten, probeert men deze patstelling te doorbreken. Het thema van de bijeenkomst dit jaar is The Spirit of Dialogue en dat is niet voor niets. Het is een oproep aan de wereld. Zoals Ursula von der Leyen in haar openingsspeech zei, afgelopen maandagochtend: het antwoord op polarisatie en machtspolitiek is niet méér macht, maar méér gesprek. Stabiliteit vraagt om draagvlak, en dat ontstaat alleen uit vertrouwen. De wereldeconomie draait niet op cijfers, maar op relaties. Dus moeten we blijven praten, vooral met wie niet luisteren wíl.

Toch klonk dinsdagavond in Davos een derde perspectief. De Canadese premier Mark Carney brak in zijn toespraak met de valse tegenstelling tussen idealisme en realisme. De wereldorde, zei hij, loopt ten einde zoals we die kennen, en dat is geen dreiging maar een kans om waarden opnieuw te ijken. Carney pleitte voor markten die niet boven waarden staan, maar erdoor worden gedragen: fatsoen als fundament van vooruitgang. Zijn kernzin bleef hangen: keep your enemies closer than your friends and keep your values closest of all. Dat is de essentie van wat hij ‘waardengedreven realisme’ noemt: handelen met macht, maar verankerd in moraal.

In Davos ontvouwt zich dit jaar een geopolitiek rollenspel dat doet denken aan de dramadriehoek: Trump als het kind dat provoceert, Von der Leyen als de ouder die orde probeert te bewaren, en Carney als de volwassene die zoekt naar evenwicht en regie. Zo ontvouwt zich in Davos deze week een keuze uit drie scenario’s. Het debat, de strijd met Trump winnen door hem met gelijke munt terug te betalen. De dialoog, blijven praten, in de hoop dat verzoening vanzelf volgt. En de derde weg: Carney’s waardengedreven realisme. Geen naïeve harmonie, maar moreel begrensd pragmatisme. Geen handelsoorlog, maar heronderhandeling. Geen harde breuk, maar heldere voorwaarden aan partnerschap over klimaat, belasting en mensenrechten. Waar een teveel aan debat uitmondt in conflict en de dialoog kan verzanden in goedbedoelde machteloosheid, biedt het waardengedreven realisme de grootste kans op regie.

Het beste antwoord op Trump komt daarmee niet uit Europa, maar uit Canada. Carneys lijn is meer dan een tegenzet op Trump: het is een poging de communicatieve erosie van de waarheid te herstellen: door macht te herijken vanuit fatsoen, invloed te bouwen vanuit vertrouwen en leiderschap te wortelen in waarden.

In deze context laat het wereldtoneel zich ook lezen als een dramadriehoek. Trump vervult de rol van het kind: impulsief, eisen stellend, voortdurend zoekend naar aandacht en bevestiging, ongevoelig voor grenzen. Europa, verpersoonlijkt door Von der Leyen, neigt naar de ouder: verzorgend, corrigerend, soms te begripvol en op het betuttelende af, geneigd om normen te herhalen in plaats van nieuwe spelregels te introduceren. Carney daarentegen vertegenwoordigt de volwassene in dit spanningsveld: luisterend, maar niet meebuigend; rationeel, maar niet koud. Waar Trump het debat belichaamt en Von der Leyen de dialoog, brengt Carney het derde perspectief: een waardengedreven realisme dat niet wegkijkt, maar afweegt. Hij doorbreekt het rollenspel van macht en moraal door regie te nemen in plaats van te reageren.

De uitdaging voor Europa is niet om stelling te nemen tégen Amerika, maar vóór zichzelf: voor de principes die haar identiteit dragen. Regie nemen vraagt om precies dat, de moed om te kiezen waar je voor staat, niet slechts waar je tegen bent. In een wereld van vloeibare feiten is morele helderheid de nieuwe vorm van macht. Dáár ligt de kern van waardengedreven realisme: het antwoord op Trump is geen tegenkracht, maar tegenwicht.

Paul Stamsnijder is founding partner van de Reputatiegroep en voorzitter van Logeion, de beroepsvereniging voor communicatieprofessionals in Nederland. Hij is auteur van 'Van debat naar dialoog: waarderend communiceren in tijden van polarisatie', dat afgelopen november verscheen bij uitgeverij Boom.