Hoe D66 de regie verloor toen Nathalie van Berkel ten val kwam

Nathalie van Berkel, het zorgvuldig opgepoetste kroonjuweel van D66, is gesneuveld op twee gefabuleerde academische opleidingen. D66-leider Rob Jetten beaamde in eerste instantie dat Van Berkel intern altijd open was geweest dat zij deze studies niet had afgerond. Later zei hij niet ‘in alle scherpte’ te hebben geweten wat uiteindelijk volledig verzonnen bleek.

In het Haagse geruchtenparadijs liep Van Berkel rond met een tikkende tijdbom die D66 veel eerder onschadelijk had moeten maken. Een analyse.

Kansenliberalisme

In het mensbeeld van D66 is iedereen de architect van haar of zijn eigen leven, maar soms heb je een duwtje in de rug nodig. Daarom is onderwijs in de visie van D66 ook de springplank om aan een weerbarstige start in je jeugd te kunnen ontsnappen.

Nathalie van Berkel is de ultieme belichaming van dat kansenliberalisme. Ze groeide op in een ‘multiproblem’-gezin, zei Van Berkel in haar maidenspeech in de Tweede Kamer. Grote schulden, verslavingsproblematiek, huiselijk geweld. Een moeder en stiefvader met ‘hun eigen uitdagingen’. ‘En met dromen van een volle koelkast en net zulke mooie kleding als mijn vriendinnen. Van rust en een stabiele basis thuis. En stiekem van wie ik zou kunnen zijn. Later als ik groot zou zijn’, aldus Van Berkel bij haar Kamerdebuut.

Komeet

Door de kansen die ze kreeg, en af en toe een duwtje in de rug, zag Van Berkel haar dromen over een beter leven uitkomen. Na haar fictieve studies rechten en bestuurskunde maakte ze als een komeet carrière bij de gemeenten Rotterdam en Amsterdam. In september 2019 begon de toen 37-jarige Van Berkel als lid van de raad van bestuur van het UWV. Zes jaar later volgde de overstap naar de landelijke politiek.

Dat D66 met Van Berkel een politiek toptalent in huis dacht te halen, bleek uit de verrassende conceptkandidatenlijst die vorig jaar zomer werd gepubliceerd. Uit het niets stond ze op de tweede plek, nog maar twee jaar lid van D66 en zonder enig partijpolitiek corvee.

De leden dwongen haar tot een oefening in nederigheid door een lagere plek op de lijst, maar het onbegrensde vertrouwen van de partijtop in de Haagse novice bleek wel door haar uit te nodigen voor een plek in het kabinet. Meer dan ze ongetwijfeld ooit als kind had durven dromen.

Vinkjes

Mogelijk werd er her en der binnen D66 al gefluisterd dat Van Berkel door zou kunnen groeien als beoogd opvolger van Rob Jetten en misschien zelfs in beeld kon komen als de eerste vrouwelijke minister-president. Van de ervaring met Sigrid Kaag heeft D66 wel geleerd dat het toch handig is om een partijleider te hebben met een iets bredere horizon dan een studie in Oxford, ‘het klasje’ van Clingendael en het expatleven van een topdiplomaat. ‘Wie zijn die mensen?!’, vroeg Kaag zich hardop af bij de stijgende peilingen voor populistische partijen.

Nathalie van Berkel weet dat als geen ander. De partij met waarschijnlijk het hoogste gemiddelde aan vinkjes van Joris Luyendijk kon nu pronken met een frontvrouw die de onderkant van de samenleving uit eigen ervaring kende en aan de ijzeren greep van armoede, verslaving, geweld en racisme had weten te ontworstelen. Het kan wél!

Schijnwerpers

Blakend van zelfvertrouwen en met de zegen van de partijtop rende Van Berkel op de Haagse schijnwerpers af. Volkskrant-journaliste Natalie Righton, die als eerste het rammelende cv van Van Berkel ontdekte, vertelde bij Pauw & De Wit dat het allemaal begon met het gebedel door Van Berkel en een woordvoerder om een interview of prominent portret.

‘D66 wilde haar ook heel graag in het zonnetje zetten’, aldus Righton. Bij de Volkskrant reageerden ze met enige verbazing op de herhaalde verzoeken om aandacht voor de nog volstrekt onbekende politica in de dop. Toch begint Righton alvast wat huiswerk te doen voor een mogelijk profielartikel. Dan zul je het hebben ook. The rest is history…

Boos

Inmiddels staat wel vast dat het LinkedIn-profiel van Van Berkel overeenkomt met haar cv, dat al jarenlang rouleerde en waar ten onrechte twee universitaire studies aan waren toegevoegd. Tim Hofman onthulde in de podcastversie van Boos dat de Algemene Bestuursdienst (ADB) bij haar aantreden als UWV-bestuurslid aan Van Berkel een persbericht had voorgelegd waarin letterlijk stond dat ze Nederlands recht in Rotterdam en bestuurskunde in Leiden had gestudeerd. Een woordvoerder van het ABD meldde dat Van Berkel die tekst zelf had goedgekeurd.

Zeker in persberichten met zulke persoonlijke informatie is het mij nog nooit overkomen dat iemand daar blind groen licht voor gaf. Ze kon het niet opbrengen om de mythe te doorbreken die ze zelf had gecreëerd.

Sjoemel-cv

Toch lijkt het probleem nog niet eens dat Van Berkel bij de Algemene Bestuursdienst en het UWV met een sjoemel-cv door de selectieprocedure was gekomen. Naarmate een loopbaan vordert, wordt de eens genoten vooropleiding vaak steeds minder relevant. Zeker als iemand ooit kunstacademie heeft gedaan of in een ver verleden Japans studeerde, zal dat niet meer dan een ludieke voetnoot in het gesprek over een nieuwe topbaan zijn.

Het beste voorbeeld is Annemarie Jorritsma, die twee jaar op de School voor Toeristische Vorming zat en een lerarenopleiding Frans zonder diploma afsloot. Dat heeft geen strobreed in de weg gelegen voor een politieke en bestuurlijke topcarrière, waarin ze onder meer vicepremier, minister, Tweede Kamerlid, senator en burgemeester werd.

Dissonant

Het echte venijn in deze casus lijkt vroeger in de pijplijn te liggen. Een van haar eerste banen na haar onderwijstraject was juridisch adviseur bij een instelling van de gemeente Rotterdam. In alle vacatures met een soortgelijk profiel staat als eis dat je daarvoor een afgeronde juridische opleiding moet hebben gevolgd. Bij de terechte verhalen die nu klinken dat ook praktisch opgeleiden prachtbanen kunnen hebben en mensen zonder diploma’s in de Kamer welkom zijn, is dit gegeven toch een dubieuze dissonant.

Het is evident dat Van Berkel deze baan aan het begin van haar loopbaan nooit zou hebben gekregen als ze eerlijk had gemeld geen enkele juridische opleiding te hebben gevolgd (en afgerond). Waar ze bij vervolgstappen ongetwijfeld vooral vanwege haar aantoonbare kwaliteiten en ervaringen een nieuwe stap kon maken, was hier gewoon sprake van bedrog.

Daglicht

Ook de rol van D66 komt daardoor in een ander daglicht te staan. We weten niet precies wat Van Berkel binnenskamers nu wel en niet heeft opgebiecht, maar op basis van de verklaringen van de partij kunnen we vermoeden dat ze het beperkt heeft tot de opmerking dat er universitaire studies op haar cv stonden die ze niet had afgemaakt.

Dat deze studies volledig verzonnen zijn en ze alleen een propedeuse bestuurskunde op hbo-niveau heeft voltooid, zal ze mogelijk níet hebben verteld. Maar zelfs met het halve verhaal over niet-afgeronde studies had D66 door moeten vragen hoe ze in 2006 in hemelsnaam een baan als juridisch adviseur kon krijgen zonder glashard te liegen over haar vooropleiding.

Plan B

Bovendien is het de vraag waarom D66 er kennelijk op heeft gegokt dat deze informatie wel onder de pet zou blijven. Natuurlijk heeft het in theorie steevast de voorkeur om altijd transparant te zijn over fouten (in het verleden), deze openlijk te betreuren en waar mogelijk te herstellen. Door daarover zelf naar buiten te treden, houd je de regie in eigen hand en zijn je excuses geloofwaardiger dan wanneer je dat pas doet als iemand anders aan de bel trekt.

Maar niemand hoeft heiliger dan de paus te zijn. In mijn ervaring is zo’n proactieve opstelling vaak toch een brug te ver en wagen veel organisaties het er liever op dat het niet bekend wordt. Dan kom ik meestal met een plan B: we leggen een persbericht klaar en gaan daar meteen mee naar buiten als de eerste journalist zich meldt. Daar maak je geen vrienden mee, want je verknalt een primeur, maar het is de enige manier om nog iets van regie te behouden.

Staatsloterij

Zo’n scenario is alleen realistisch als er een gerede kans bestaat dat iets daadwerkelijk onder de radar blijft. In de context van de politieke arena was die kans in deze casus ongeveer gelijk aan het winnen van de Staatsloterij…

Er zijn weinig werelden waar het voortdurend rondpompen van roddels, geruchten en geheimen zo geliefd is als onder de Haagse kaasstolp. ‘Wist je dat X…’, is de vaste beginzin in fluistergesprekken bij koffieautomaten in de Kamer, de borrel in Nieuwspoort en tijdens lunches op het Plein.

Een oud-directeur voorlichting van een ministerie vertelde mij eens dat hij altijd goed contact onderhield met de chauffeurs van de bewindspersonen. Daarbij kwamen soms ook verhalen langs over ongebruikelijke bezoeken in de avond bij een medewerker of Kamerlid thuis. Na een uur of twee stapten ze weer douchefris de auto in.

‘Mocht ik nog eens ruzie krijgen met die bewindspersoon, dan zeg ik gewoon: het zou toch heel vervelend zijn als deze informatie bij een journalist terechtkomt.’ Grote grijns. Gevoelige informatie over verborgen liefdes, jeugdzondes, dubieuze financiële transacties of verslavingen kan ingezet worden als wisselgeld of drukmiddel, maar ook om mensen te beschadigen of te bouwen aan je status als politieke meesterspion. Het kan ook gewoon worden opgediend als hilarisch leedvermaak bij bier en bitterballen.

Toeval

In de uitzending van Pauw & De Wit begon Natalie Righton met de veelzeggende opmerking: ‘Natuurlijk, je vangt weleens wat op…’ Helaas kwam daar geen vervolgvraag over, zodat ze het verhaal kon voortzetten dat het door toeval was dat ze ontdekte dat het LinkedIn-profiel van Van Berkel deels verzonnen was. Het zou zomaar eens kunnen dat iemand wel een zetje in de goede richting heeft gegeven. ‘Je hebt het niet van mij, maar je moet eens naar die cv van je bijna naamgenoot kijken.’

Droompositie

Maar het kan ook van binnenuit zijn begonnen beginnen. Nathalie van Berkel vertelde binnenskamers open over haar niet-afgeronde opleidingen, weten we van D66. Door het geheim te delen met anderen over haar vervalste cv danste ze in Haagse kringen van meet af aan op de rand van een vulkaan die ieder moment kon uitbarsten.

Daarom had D66 allereerst mee moeten denken met Van Berkel hoe deze potentiële bermbom preventief onklaar kon worden gemaakt, bijvoorbeeld door zelf in een geënsceneerd interview te vertellen over haar jeugdzonde.

Ook had een draaiboek klaar moeten liggen voor het geval een journalist Van Berkel zou benaderen met vragen over haar cv. Plan B. Het feit dat Van Berkel nu zelf drie keer met steeds weer een nieuw verhaal en een aangepaste cv bij Natalie Righton kwam, heeft haar geloofwaardigheid een fatale deuk gegeven. Ze had de pleister er in één keer af moeten trekken met een sluitend verhaal, nederige excuses en de hoop op vergeving. Met volledige ruggensteun van de partij die wist welk risico zij liep.

Naslag

Bovendien had D66 rekening moeten houden met het scenario dat het gerommel met het cv aan het licht zou komen bij de screening die alle beoogde bewindspersonen ondergaan, ook wel ‘de naslag’ genoemd. Daarin wordt ook gekeken of er lijken in de kast zitten die iemand mogelijk chantabel maken.

Het jarenlang geheimhouden van verzonnen studies zou daarvoor zomaar eens in aanmerking kunnen komen… Wanneer de naslag van Van Berkel negatief was uitgevallen, had dat tot de extra complicatie geleid dat er nooit wordt verteld waarom iemand niet door de screening komt, weten we uit het negatieve advies dat de AIVD bij de voordracht van PVV-Kamerlid Gidi Markuszower gaf.

Het zou D66 in een bijzonder lastige situatie hebben gebracht. Ook omdat D66 bij Markuszower smalend sprak over de gebrekkige screening van Kamerleden die doorstromen naar het kabinet.

Luwte

De voortijdige val van Nathalie van Berkel als veelbelovende politica werd al in 2006 ingeluid door haar bluffen bij een sollicitatie voor een functie waarvoor ze niet de juiste papieren had. In plaats van de gretigheid waarmee D66 Van Berkel naar Den Haag haalde en in de etalage zette, zelfs in de wetenschap dat zij een pijnlijk geheim bij zich droeg, had de partij ook het vriendelijke advies kunnen geven om in de luwte te blijven of ten minste open kaart te spelen.

Dat de jeugdzonde van Van Berkel in het wespennest van politiek Den Haag wel geheim zou blijven, is ten minste enigszins naïef te noemen.

Jan-Willem Wits is zelfstandig communicatieadviseur en werkt voor uiteenlopende bedrijven en (maatschappelijke) organisaties.