Een ode aan mijn onvermoeibare medemens

Door Ronja Steindl

We hebben creativiteit opgezadeld met zoveel romantiek dat we bijna zouden vergeten dat het gewoon nog in een menselijk hoofd moet gebeuren. Het liefst trekken we de klok van de muur, rammen een houten tafel voor het raam en wachten een heilige toestand af waarin niemand iets van ons wil. Als de sterren dan ook nog een beetje gunstig staan, kan een ingeving zich hoffelijk komen melden. Prachtig. We kunnen daar voor de beeldvorming heel poëtisch over blijven doen, maar we kunnen ook gewoon de voorkeur geven aan de ordinaire waarheid.

Want ondertussen eten we staand, denken we lopend en rusten we met een lichte houding van wantrouwen. We laden onze telefoons op terwijl we ze tegelijkertijd leegtrekken en zetten koffie voor de belofte. Dat bedoelen we fantastisch, maar het is dan ook geen wonder dat we creativiteit blijven verwarren met sfeer. Creativiteit is namelijk geen hogere gunst voor wie mooi genoeg uit het raam staart. Noch is ze het resultaat van hard werken, al helpt hard werken wel degelijk, alleen op een manier die je achteraf pas begrijpt. Het gaat om een vrij aards mechanisme, neurologisch gezien niet veel meer dan ons cognitieve vermogen om lekker vaak tussen verschillende mentale standen te schakelen zonder dat de boel onderweg uit de rails lazert.

Globaal draaien daarboven namelijk drie systemen. Het executive network doet wat de naam belooft: het plant, ordent en voert uit. Het is het deel dat zich staande houdt tijdens vergaderingen en meestal weet welke dag het is. God behoede ons voor een leven zonder dat systeem. Daartegenover staat het default mode network, wat inderdaad een onvergeeflijk saaie naam is voor iets dat buitengewoon spectaculair is. Hier vliegen herinneringen, losse flarden en half opgeloste problemen in het rond en worden op goed geluk tegen elkaar aangesmeten. Het resultaat wordt uitgespuugd als verband waarvan je bewuste brein nooit had durven dromen. Het salience network houdt dat hele circus draaiende en bepaalt welke van de twee de beurt krijgt.

Wat wij creativiteit noemen lijkt vooral te ontstaan wanneer die systemen elkaar niet de tent uit concurreren, maar elkaar een beetje fatsoenlijk afwisselen: even werken, even lossen, even zwerven en weer terug. Ze ontstaat in de tussenruimte: na de inspanning, voor de volgende lading troep, dat onbewaakte kwartier en die nutteloos lijkende minuut. Daar gebeurt het. Alleen zijn wij stervelingen gewend geraakt aan een omgeving waarin we elk loos moment volstouwen, elke stilte wantrouwen en het nutteloze alleen nog dulden wanneer het zich later laat verantwoorden.

We aanbidden creativiteit, maar verwaarlozen haar voorwaarden. En toch is de conclusie een stuk milder dan de diagnose, want als creativiteit niet ergens hoog aan de hemel hangt maar gewoon een bijproduct is van een brein dat op zijn tijd van stand kan wisselen, dan ligt ze in principe elke dag voor ons grijpen. Het enige wat ons rest, mijn lieve, onvermoeibare medemens, is het terugstelen van onze achteloos weggegeven stukjes tijd.

Ronja Steindl is gedragsexpert bij Sue & The Alchemists