Waarom niemand de hond uitlaat als je ‘misschien’ in je vraag gebruikt

In hun boek Twijfeltaal, met als ondertitel Waarom niemand luistert als jij praat, laten ze zien hoe dat werkt. Bij ‘Wil iemand straks misschien nog even de hond uitlaten?’ voelt niemand zich echt aangesproken. Met ‘Joanne en Pieter laten de hond uit’ is de kans veel groter dat Fikkie ’s avonds kwispelend over straat loopt.

Engelen en Webers werkten jarenlang in het internationale bedrijfsleven en gaven trainingen in management en communicatie. Webers houdt zich al ruim 25 jaar bezig met communicatie en gedrag en schreef eerder boeken over het onderwerp, Engelen is onderwijskundige. De term twijfeltaal gebruikten ze al in hun trainingen. Deelnemers bleken die term nog jaren later te onthouden.

‘Het idee om er een boek over te maken lag al 25 jaar op de plank’, zegt Gwen Engelen. ‘We hebben allebei een drukke internationale carrière gehad, dus het is er nooit van gekomen. Toen we in iets rustiger vaarwater terechtkwamen, was het eerste wat we zeiden: nu gaan we het schrijven.’

Met het boek richten ze zich nadrukkelijk op een breed publiek. De voorbeelden komen niet alleen uit de vergaderzaal, maar ook van het loket, uit de winkel en van de keukentafel.

Wanneer gebruiken we twijfeltaal?

Gwen Engelen: ‘Je gebruikt twijfeltaal als je iets spannend vindt of als je weet dat er weerstand komt. We willen het als mensen graag vriendelijk en gezellig houden, en daarvoor gebruiken we vaak twijfelwoorden. Als je met vrienden op een terras zit en iemand stelt voor naar de bioscoop te gaan, terwijl je daar geen zin in hebt, is het prima om dat met twijfeltaal te zeggen: “Ik denk dat ik liever wat anders ga doen, zullen we naar de kroeg gaan?” Of als je even met iemand in gesprek wil, zeg je niet: “Ga zitten.” Dan is het logisch om te vragen: “Wil je even gaan zitten?”’

Het kan ook bewust worden ingezet?

‘Absoluut. Kijk ook vooral naar de politiek. Daar komt heel veel twijfeltaal voor. Het zal niet altijd bewust zijn, maar vaak wel. Als een politicus zegt dat iets mogelijk kan zijn onder de juiste omstandigheden, dan gebruikt hij een ontsnappingsroute om nergens op vastgepind te hoeven worden.’

Wanneer werkt twijfeltaal niet?

‘Als er iets op het spel staat, als je iets te winnen of te verliezen hebt. Dat zijn de momenten dat je twijfeltaal beter kunt vermijden. Met twijfeltaal houd je ruimte, creëer je onzekerheid. De ander denkt vaak onbewust: dit hoef ik niet serieus te nemen. Een bekend voorbeeld is dat mensen hun mening laten voorafgaan door een excuus: “Ik ben geen expert, maar…” Dat kan handig zijn als je gelijkwaardigheid zoekt, want je laat zien geen betweter te willen zijn. Maar als je diezelfde zin gebruikt in een adviesgesprek of als je tijdens een presentatie mensen ergens van wil overtuigen, dan werkt die niet. Mensen denken direct: die hoeven we niet serieus te nemen. Dat is de boodschap die we in het boek beschrijven. Soms is twijfeltaal goed, maar als er iets op het spel staat, als je iets te winnen of te verliezen hebt, dan is het niet effectief.’

"In principe kunt u niet ruilen zonder bon." Je hoort de ruimte al: met een paar argumenten krijg je je geld toch terug

Hoe herken je twijfeltaal?

‘Eventjes, misschien, verkleinwoordjes: dat zijn allemaal voorbeelden van twijfelwoorden. Maar je hoeft niet eens te kunnen benoemen wat twijfelwoorden zijn, je voelt de ruimte al. Als je je trui wilt terugbrengen en de medewerker van de klantenservice zegt: “In principe kunt u niet ruilen zonder bon”, dan denk je misschien niet direct dat het twijfeltaal is. Maar je voelt de ruimte: met een paar argumenten krijg ik waarschijnlijk mijn geld wel terug.’

Is twijfeltaal iets vrouwelijks?

‘Er is onderzoek naar gedaan. Vrouwen wordt het vroeger en vaker aangeleerd om zich twijfelachtiger uit te drukken. We hebben echter niet die as gekozen, want het is een universeel aandachtspunt. Jong en oud, man en vrouw, leidinggevende en medewerker: vanuit al die assen kun je naar twijfeltaal kijken. Anders zou het een vrouwenboek worden en dat willen we niet, want heel veel mannen kunnen er ook veel van leren.’

Wat is de eerste stap tegen onnodige twijfeltaal?

‘Laat al je twijfelwoorden gewoon weg. Ga kijken of dat werkt. Kies dan niet meteen het moeilijkste gesprek met je baas, waarin je over je salaris onderhandelt, maar een eenvoudig gesprek in de winkel of als je wilt dat je kind iets doet. Als je je daar al eens van bewust wordt, maak je al een hele grote slag.’

Jullie gebruiken als tegenhanger van twijfeltaal de term krachttaal. Hoe stap je daarnaar over?

‘Dat gaat niet zozeer door over te stappen. We beschrijven in het boek de vijf stijlen van krachttaal. Die zijn situationeel, contextafhankelijk. De eerste is de samenwerkingsstijl, een heel collaboratieve stijl: zullen we samen kijken of we dit probleem kunnen oplossen? De meest extreme stijl is die van autoriteit: ik wil dat je dit gaat doen. Dat is beloning en straf. Daar zitten nog drie stijlen tussen. De kunst is dat je opschaalt van een lichte naar een steeds zwaardere stijl, niet van de lichtste naar de zwaarste. Ons advies is om primair op gelijkwaardige basis met elkaar te spreken, van volwassene tot volwassene, maar ook van volwassene tot kind. Dat beschrijven we in het boek met de transactionele analyse. We zijn zo snel geneigd om kinderen, maar ook volwassenen, met onze communicatie in een kindrol te duwen, waardoor je je doel niet bereikt.’

Zoek de gelijkwaardigheid op, zeker bij kinderen, en je hebt verrassend veel meer invloed

Hoe bedoel je dat?

‘Als je tegen je partner zegt: “Zou je de vaatwasser eens even willen uitruimen?”, is er grote kans dat die zo’n kindstijl niet waardeert. Toch zie je in relaties vaak dat mensen in die communicatiestijl terechtkomen en tegelijk niet snappen waarom ze voortdurend discussie hebben over die vaatwasser. Als je in je communicatie meer de gelijkwaardigheid opzoekt, zeker bij kinderen, zul je verbaasd zijn hoeveel meer invloed je hebt.’

Over jongere generaties gesproken: jullie gaan ook in op Gen Z en Alpha, die opgroeien met sociale media en AI-tools. Heeft dat invloed op hoe zij met taal omgaan?

‘Dat denk ik wel. Ze communiceren veel in een context waar twijfeltaal niet werkt. Als je een wollige en twijfelachtige mening op sociale media plaatst, haken mensen af. Heel zwart-wit, direct en polariserend krijgt de meeste likes, dat is onderzocht. Ik moet er wel bij zeggen dat alleen kortaf zijn iets anders is dan de krachttaal die wij beschrijven.’

Gebruiken jullie zelf nog twijfeltaal?

‘Dat is de vraag die iedereen stelt. Het antwoord is: ja, natuurlijk. Het is een universeel aandachtspunt, zeker voor ons.’