Met platform The Firewall wil Eric Smit in verzet komen tegen big tech: 'Ambitie is Meta voor de rechter te slepen'

'Mist van lithargie'

Smit heeft het platform opgezet omdat hij big tech als een enorm gevaar voor de democratie ziet. ‘De grote techbedrijven krijgen te weinig politieke en journalistieke weerstand’, zegt hij. ‘Ook toezichthouders en ngo’s houden zich stil.’ Op de site van The Firewall wordt gesproken van een ‘mist van lethargie’. ‘Het lijkt wel of mensen gewoon niet meer in staat zijn om in beweging te komen. Er worden mooie boeken geschreven en prachtige metaforen van stal gehaald over wat het probleem is. Maar dat probleem lijkt mij echt wel duidelijk.’

Hij verwijst naar het onderzoek van de Volkskrant en de Universiteit van Amsterdam afgelopen weekend waaruit blijkt dat politici op X veel meer bedreigingen en haat over zich heen krijgen dan justitie in beeld heeft. ‘Dat illustreert heel goed wat het vraagstuk is en hoe het discours gevaarlijk wordt ondermijnd. X treedt er niet tegen op en ook toezichthouders bewegen niet.’

Inmiddels grijpt de Rijksoverheid overigens zelf in. Zo werd dinsdag bekend dat het Rijk het gebruik van X aanzienlijk wil terugschroeven. ‘Iedere beweging in die richting is positief’, zegt Smit. ‘Maar ik vind het toch wel een beetje vreemd hoe politici en journalisten elkaar in een wurggreep houden op X. De dynamiek is: ik moet als journalist op X zijn omdat de politici daar zijn. Nou, er zijn echt wel alternatieven. X is een destructief platform dat actief onze democratische rechtsstaat ondermijnt. Daar heeft een politicus helemaal niks op te zoeken en wat mij betreft journalisten ook niet.’

Journalistiek en juridische procedures

The Firewall biedt dus een unieke vorm: enerzijds een journalistiek platform, anderzijds juridische procedures. Dat kan samengaan door het werk gescheiden uit te voeren, legt Smit uit. ‘Onderzoek gebeurt in een onderzoeksomgeving met een redactiestatuut. De juristen moeten zometeen een eigen oordeel vellen, maar die gaan niet de redactie aansturen. En daarboven sta ik als directeur. Ik ben nu nog voorzitter van de stichting en treed dan op termijn uit het bestuur. Zo kan ik vrij bewegen en beide kanten met elkaar verbinden. We leggen zaken voor aan ons bestuur en dat gaat er uiteindelijk over wat wenselijk en mogelijk is. Omdat je beperkte middelen hebt, moet je focus hebben in je aanpak.’

Naar een hoofdredacteur is Smit nog ‘hard op zoek’. ‘Ik zal me zeker in de komende maanden nog actief bemoeien met het opzetten van de redactie, maar uiteindelijk is het wel de bedoeling dat daar gewoon iemand anders de leiding over heeft. Er moet een scheiding tussen die functies zitten, zoals bij elk publicatieplatform. Ik vind het belangrijk om de buitenwereld te laten zien dat we binnen de club ook checks and balances hebben. In iedere omgeving is het van enorm belang om elkaar in evenwicht te houden. Dat is de essentie van een goed functionerende democratie. Het zou gek zijn als wij dat zelf niet zouden inbouwen.’

'Helaas staan toezichthouders niet vooraan de rij om in te grijpen'

Meta voor de rechter slepen

Smit kan aan de redactie gaan bouwen nu er binnen no time al ruim acht ton is opgehaald via crowdfunding. De volgende stap - of ambitie - is om Meta voor de rechter te slepen. ‘Ja, dat is een absolute ambitie. De voorbereidingen zijn in de maak. Natuurlijk begint dat allemaal met onderzoek en dat kan wel even duren. Maar je hebt gezien dat het X-onderzoek van Volkskrant en UvA een uitstekende casus is. Daar ligt al een hele onderzoeksbasis en dat is precies de flexibiliteit die The Firewall wil hebben. We kunnen ook met onderzoek van anderen aan de gang. Als er een database voor handen is van wetenschappers en journalisten bij wie we toegang kunnen krijgen, zullen we niet aarzelen om om samen te werken en daar zelf mogelijk een juridische procedure uit filteren.’

Bits of Freedom en Danny Mekić

Rechtszaken zijn duur, big tech-bedrijven hebben een enorme kas en een batterij aan slimme advocaten. Toch ziet Smit veel kansen. Moed put hij uit bijvoorbeeld een zaak van Bits of Freedom tegen Meta met de eis dat gebruikers hun eigen tijdlijn moeten kunnen kiezen. De rechtbank van Amsterdam stelde de stichting die opkomt voor internetvrijheid in het gelijk. Meta is wel in beroep gegaan. In de Europese Unie lopen momenteel nog andere onderzoeken naar en zaken rond big tech.

Dat je ook solo zaken kunt winnen, bewees jurist en technologie-onderzoeker Danny Mekić. Hij wilde inzage krijgen in de persoonsgegevens die het platform X van hem heeft en het gerechtshof Amsterdam stelde hem in het gelijk. ‘Bemoedigend’, zegt Smit. ‘Er is een langzame kentering gaande. Je ziet dat de rechtsspraak hier ook nog over gaat. Het is alleen zeer problematisch dat daar te weinig gebruik van gemaakt wordt. In Europa hebben we ook uitstekende wetten als de Digital Service Act, Cloud Act en de AI Act die zich daarvoor lenen. Helaas staan toezichthouders niet vooraan de rij om in te grijpen. Dus dat is ook precies waar wij op inspringen, want het is echt nodig gezien de kolossale overmacht én lobbykracht van Big Tech.’

DigiD

Er is kortom hoop, zeker gezien het succes dinsdag rond het verbod van de Amerikaanse overname van Solvinity, de eigenaar van DigiD. Als die acquisitie zou doorgaan, dan kan de Amerikaanse overheid binnenkort via wetgeving zomaar bij de gegevens van (alle) Nederlanders. The Firewall ontstond begin dit jaar juist vanwege deze zaak. Smit verzamelde een groep eisers om druk te zetten op het Bureau Toetsing Investeringen.

Het was vooralsnog niet gelukt de overname tegen te houden, maar staatssecretaris Willemijn Aerdts (Economische Zaken) zette er dinsdag alsnog een streep door. Smit: ‘Met de groep eisers hebben we toch enig gewicht in de schaal kunnen leggen. Ook omdat deze mensen écht verstand hebben van de materie, of omdat ze in het publieke domein een rol van betekenis spelen als opiniemaker of journalist.’

'Met journalistieke media bevinden we ons op een snelweg en zien het verkeer alleen maar langs ons razen'

Gevecht op leven en dood journalistieke media

Ook voor de media- en marketingwereld zou The Firewall een rol van betekenis kunnen spelen, denkt Smit. ‘Met journalistieke media zijn we aangeland in een endgame. We bevinden ons op een snelweg en zien het verkeer alleen maar langs ons razen. Toegang tot het verkeer krijgen we amper meer. Dat is extreem problematisch en heb ik natuurlijk ook gezien als mede-eigenaar, hoofdredacteur en bestuurder van Follow the Money. Hoe je steeds minder uit search en steeds minder bezoeken uit social media krijgt. Maar dat geldt ook voor de advertentieplaatsingen en alles rondom beeld dat door AI verandert. Als contentmaker ben je totaal afhankelijk van enkele grote aanbieders. En die monopolistische macht moet je doorbreken. Het bedreigt het voortbestaan van de journalistieke media. Een gevecht op leven en dood, zou ik bijna willen zeggen.’

Google laat weten 'geen commentaar' te hebben op de start van The Firewall, Meta heeft nog niet gereageerd.