Tegen haat helpt geen stilte, maar verbinding

‘Grenzend aan liefde’, het nieuwe boek van Karin Amatmoekrim, is onder mijn huid gaan zitten. Het boek dwingt je opnieuw naar Nederland te kijken.

Amatmoekrim schrijft over afkomst, klasse, ambitie en schaamte met een precisie die pijn doet en tegelijkertijd troost biedt. Haar boek laat zien hoe subtiel en hardnekkig de onzichtbare grenzen zijn waar je in dit land tegenaan kunt lopen. Het gaat over de oorsprong van woorden, en de impact daarvan. Het zijn die onzichtbare grenzen die zelden expliciet worden uitgesproken. En dat raakt me. Omdat ik ze soms wel voel, maar niet altijd onder woorden kan brengen.

Ondertussen wordt het publieke debat in Nederland steeds extremer, discriminerender en racistischer. Het spel van woorden is de laatste jaren: je zegt als politicus iets dat extremistisch is, waarna een rectificatie volgt, waarna de discussie alleen nog over de feitelijke betekenis van die woorden gaat. Maar de woorden zijn al uitgesproken en de impact is gemaakt. Je zou dit patroon kunnen omschrijven als een vorm van semantische manipulatie waarbij de werkelijke discriminerende intentie wordt gecamoufleerd door discussies over de betekenis van de gebruikte woorden.

Woorden doen ertoe. Trump spreekt over migranten, ontmenselijkt hen, en heeft het over beesten. Of een Nederlandse politicus die ongegeneerd over 'omvolking' spreekt om er daarna aan toe te voegen dat het dan weer niet racistisch bedoeld was. Vooral als het op een vriendelijke en fatsoenlijke toon gebeurt, is deze normalisering gevaarlijk. De Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme zegt dat 'het doorbreken van de normalisering van discriminatie vraagt om continue bewustwording van de impact van woorden'.

We zijn als samenleving daarna vaak stil over de impact van die woorden. Maar ook door stil te zijn spreken we ons juist uit. Ik ben geen politiek activist, maar ik ben wel een uitgesproken tegenstander van menselijk onrecht. En haat begint met kleine woorden.

We zijn dus allemaal medeverantwoordelijk als we nu niets zeggen. Het is verleidelijk, ik doe er even goed aan mee: gekscherend over tatta’s praten als het om hun zuinigheid en enthousiasme gaat om een afgewogen maaltijdhoeveelheid in te plannen. Maar we moeten de verschillen niet langer benadrukken. Het werkt het rechtspopulisme in de hand.

Amatmoekrim spreekt ook over de noodzaak van verbinding. ‘Hardnekkig optimisme is de enige manier om haatspraak te neutraliseren.’ Juist nu moeten we opstaan. We moeten hardop benoemen wat wel goed gaat in onze samenleving, en successen delen. Zelfs als het rechtsextremisme wint, moeten wij er met z’n allen alles aan doen om dit niet te laten gebeuren. Dat is, zoals Amatmoekrim haar boek afsluit: ‘Net als de liefde: misschien lukt het niet. Maar als we erbij in de buurt kunnen komen, zijn we al rijker dan zij die de liefde bij voorbaat hebben afgewezen.’

Ons Nederland is ook van ons.

Sarah Hagens is oprichter van Hagens PR.